GIMMICS, een farmaciegame voor HO en VO
Auteur
Titel
GIMMICS, een farmaciegame voor het hoger en het voortgezet onderwijs
Artikel
Inleiding
“Hoe bereid ik mijn studenten zo goed mogelijk voor op hun latere beroepspraktijk?” Elke opleider zal op enig moment in zijn carrière met deze vraag worden geconfronteerd. Het antwoord dat opleiders doorgaans geven luidt: “Door mijn studenten stage te laten lopen in die beroepspraktijk”. Nu is er op zich niets mis met stages: het meelopen in de beroepspraktijk biedt studenten doorgaans de kans om nuttige en leerzame ervaringen op te doen. Helaas kent de beroepspraktijk als onderwijsomgeving echter ook beperkingen. Zo is de beroepspraktijk doorgaans niet van buitenaf te sturen: het toeval bepaalt de omvang en aard van de stroom klanten, bestellingen of klachten waarmee de stagiair te maken krijgt. Bovendien zal de stagebegeleider er wel voor waken de stagiair met al te grote verantwoordelijkheden op te zadelen. De werkgroep Beroepsgerichte Vakken van de afdeling Farmacie van de Rijksuniversiteit Groningen zag in deze onderwijskundige beperkingen een uitdaging en heeft in de afgelopen jaren gewerkt aan een hybride oplossing. Hun studenten lopen in de masterfase de noodzakelijke stages in openbare apotheken en ziekenhuisapotheken, maar tussen de stageronden door krijgen ze de kans om hun toekomstdroom te 'realiseren': het runnen van een eigen apotheek in de apotheekgame GIMMICS.
Wat is GIMMICS?
De apotheekgame GIMMICS is een zgn. role playing game: teams van farmaciestudenten moeten gedurende vier weken van 09.00 tot 17.00 uur een eigen apotheek runnen. De apotheekgame staat onder leiding van twee docenten en twee studentassistenten. Zij streven er in de gehele setting van de game naar om de praktijksituatie in een openbare apotheek zo dicht mogelijk te benaderen. Hun belangrijkste troeven daarbij zijn de deelname van echte experts uit het zorgdomein - apothekers, huisartsen, specialisten, zorgverzekeraars e.d.- en de inzet van acteurs die de rol van patiënt op zich nemen. Al naar gelang de grootte van de cohort studenten wordt de game drie tot vier keer per jaar gespeeld en kunnen per gameronde 25 tot 30 studenten deelnemen. De apotheekgame is in 2000 voor het eerst in het farmaciecurriculum in Groningen opgenomen. Sinds 2004 maakt GIMMICS ook deel uit van het onderwijsprogramma van de Faculteit Farmacie in Utrecht en in 2006 zal de Faculteit Farmacie van de Vrije Universiteit in Brussel dit voorbeeld volgen.
GIMMICS van week tot week
In de eerste week van de apotheekgame kunnen de teams zich voorbereiden en inwerken: ze moeten het hun toegewezen lokaal inrichten als apotheek, een beleidsplan formuleren, een documentatiesysteem opzetten en zich vertrouwd maken met het computersysteem dat in hun apotheek wordt gebruikt. Vanaf de eerste dag van week twee wordt het 'menens': vanaf dat moment zijn de teams geheel verantwoordelijk voor al het reilen en zeilen in hun apotheek. Op deze dag start de gameleiding ook met het verstrekken van allerlei opdrachten aan de studenten. Er zijn drie soorten van opdrachten:
- routinematige opdrachten: elke dag moeten de apotheekteams zo'n 40 recepten verwerken die via het computersysteem worden aangeleverd. Ongeveer de helft van deze recepten is behept met fouten en de apotheekteams moeten daar adequaat op reageren. Dit vereist bijvoorbeeld dat ze contact opnemen met de verantwoordelijke huisarts of met de patiënt.
- langlopende opdrachten: in deze opdrachten moeten de studenten met echte experts uit het zorgveld 'om de tafel'. Ze voeren bijvoorbeeld farmacotherapeutisch overleg met huisartsen of onderhandelen met zorgverzekeraars en groothandelaren in geneesmiddelen.
- ad-hoc-opdrachten: bij deze opdrachten spelen acteurs de rol van patiënten die aan de balie van de apotheek verschijnen met recepten, vragen of problemen. Het wordt de studenten soms knap lastig gemaakt: hoe ga je te werk als er een mevrouw aan de balie verschijnt die alleen maar Farsi blijkt te spreken? En sta je sterk in je schoenen als een geagiteerde druggebruiker je apotheek binnenstormt en een grotere dosering methadon eist?
Een opmerkelijk gegeven in GIMMICS is dat studenten, binnen bepaalde grenzen, ook zelf projecten mogen bedenken en uitvoeren. Men kan hierbij denken aan specialisatie in bepaalde patiëntgroepen, maar ook aan het aangaan van samenwerkingsverbanden met een ander apotheekteam.
Het competitie-element in GIMMICS
De opdrachten en projecten die de apotheekteams uitvoeren worden door de gameleiding beoordeeld. Elk apotheekteam begint aan de game met een bestand van 8000 virtuele patiënten. Voert een apotheekteam een opdracht goed uit dan krijgen ze er patiënten bij. Zo niet, dan lopen er patiënten weg of - worst case - komen er patiënten te overlijden. Het apotheekteam dat aan het einde van de game de meeste patiënten heeft verworven wordt uitgeroepen tot winnaar van de game. Dit competitie-element is essentieel in GIMMICS: de praktijk van de game wijst uit dat de studenten er veel aan gelegen is om goed te scoren met hun team. Om die reden zal het een gemakzuchtige student ook niet lukken er de kantjes af te lopen: hij benadeelt daarmee zijn teamgenoten en die zijn er dan ook als de kippen bij om correctief op te treden.
Geen instrumentele uitleg over beoordelingen!
Tijdens de game krijgen de studenten geen instrumentele uitleg over het hoe en waarom van een specifieke beoordeling. Wanneer een apotheekteam patiënten heeft 'verloren' bij een opdracht zullen ze zelf moeten zien uit te vinden wat ze anders of beter hadden kunnen doen. Deze aanpak daagt de studenten uit om over hun eigen handelen te reflecteren, zowel individueel als in teamverband. De gameleiding houdt de uitkomst van dit reflectieproces overigens wel in de gaten. Door in een later stadium van de game een gelijksoortige opdracht te geven kunnen ze nagaan of 'het kwartje gevallen is' bij het betrokken apotheekteam. Mocht dat onverhoopt niet het geval zijn dan volgt nóg geen uitleg, maar zorgt de gameleiding ervoor dat - geheel in de geest van de game - het apotheekteam geconfronteerd wordt met een email van een boze huisarts, een telefoontje van een verontruste patiënt of een bezoek van een controleur van de Inspectie Gezondheidszorg. Mocht het team er dan nog niet uitkomen dan kunnen ze één keer tijdens de game 'de joker' inzetten en bij de gameleiding aankloppen voor instrumentele uitleg. Op de laatste dag van de game geeft de gameleiding tijdens een plenaire sessie openheid van zaken. Aan de hand van een logboek nemen zij het verloop van de game door en besteden specifiek aandacht aan de opdrachten en casussen die lastig bleken te zijn. Bovendien gaat de gameleiding in op vragen van de apotheekteams of van individuele studenten.
Elke student krijgt een eindbeoordeling in de vorm voldaan / niet voldaan. Zoals eerder al aangegeven kan een student zich niet 'drukken' in de game; zijn teamgenoten zullen dergelijk gedrag niet tolereren en hem er op aanspreken. Mocht de betrokken student deze signalen niet willen verstaan dan treedt de gameleiding handelend op. In eerste instantie gebeurt dat nog in de geest van de game en krijgt het betreffende apotheekteam een 'conflictbemiddelaar' of 'arbeidsjurist' op bezoek. Heeft dat niet het beoogde effect dan treedt de gameleiding onverbiddelijk op: de 'rotte appel' wordt uit de lopende game verwijderd en er volgt een 'pittig gesprek' over zijn functioneren. In de eerstvolgende game mag hij zich dan revancheren voor zijn onacceptabele gedrag.
De rol van de computer in GIMMICS
Zonder de inzet van ICT zou een game als GIMMICS niet gespeeld kunnen worden. Met de volgende ICT-hulpmiddelen kan de gameleiding de regie over alle interacties in de game in handen houden:
- GIMMICS-website (surf naar http://coofarm.fmns.rug.nl en klik onder de kop 'Onderwijssites (1)' op de link 'Apotheekgame'). In de voorbereiding op een game raadplegen de studenten de statische rubrieken op de site (setting van de game, spelregels e.d.). Tijdens een game spelen de dynamische rubrieken - het lokale nieuwsblad en de klassementen - een belangrijke rol.
Het lokale nieuwsblad heeft zich in de afgelopen jaren ontwikkeld van een mededelingenrubriek van de gameleiding tot een platform waarop gameleiding en apotheekteams met elkaar communiceren. Het is de studenten overigens aan te raden het nieuwsblad trouw te lezen: sommige artikelen kunnen namelijk impliciete opdrachten van de gameleiding bevatten! De klassementen vormen de populairste pagina's op de website. Studenten kunnen daar aflezen hoe hun team op een opdracht heeft gepresteerd en wat dat voor hun rangschikking in het totaalklassement betekent. De gameleiding vult de scores voor een opdracht overigens online in; studenten kunnen het dus per direct raadplegen.
- e-GIMMICS: e-GIMMICS is een verzameling van ICT-hulpmiddelen die de gameleiding specifieke ondersteuning biedt in het managen van tijdsintensieve game-activiteiten. e-GIMMICS is in 2004-2005 ontwikkeld als onderdeel van het SURF-project GRISTOS (zie http://www.gristos.nl voor meer informatie over dit project). e-GIMMICS bestaat op dit moment uit:
een acteurregistratiesysteem: dit is een internetapplicatie waarin experts uit het zorgdomein en acteurs zelf informatie beheren over hun bereikbaarheid, acteurprofiel en beschikbaarheid voor de eerstvolgende gameronde. Op basis van deze informatie kan de gameleiding een planning voor de opdrachten en casussen in de game opstellen; het systeem ondersteunt hen bij het selecteren van geschikte en beschikbare experts of acteurs en het registreren van de boekingen.
- een casusmanagementsysteem: dit is een internetapplicatie waarin alle ad-hoc casussen van de game beschreven en opgeslagen zullen worden; de teller staat momenteel op 125 beschreven casussen. Niet alleen de inhoud van een casus wordt beschreven, maar ook allerlei meta-informatie over de casus: naast voor de hand liggende aspecten als ziektebeelden en geneesmiddelen gaat hen dan bv. ook om de thematiek van een casus, de eraan verbonden leerdoelen en de moeilijkheidsgraad. Deze meta-informatie vormt de basis voor de zoekfunctionaliteiten die aan het systeem zijn toegevoegd. De gameleiding kan daarmee gericht - en desnoods 'just-in-time' - een geschikte casus selecteren.
- een GIMMICS Knowledge Base: de docenten die deel uit maken van de gameleiding zijn experts op het gebied van het managen van de game. Zij bezitten veel impliciete kennis over de taken die tijdens de voorbereiding en uitvoering van een game moeten worden uitgevoerd. Elke keer dat de docenten een nieuwe studentassistent voor de game rekruteren moeten zij een deel van deze impliciete gamekennis overdragen. Dat tijdrovende karwei is nu voor een groot deel verleden tijd: er is een kennismanagementsysteem ontwikkeld - de GIMMICS Knowledge Base - waarin delen van die impliciete gamekennis expliciet beschreven zijn in de vorm van kennismodellen. Deze kennismodellen zijn in digitale vorm gegoten en staan nu ter beschikking van alle nieuwe studentassistenten.
Feit en fictie in GIMMICS
In de apotheekgame wordt ernaar gestreefd de praktijksituatie in een openbare apotheek zo getrouw mogelijk na te bootsen. Dat lukt doorgaans zo goed dat feit en fictie niet altijd meer van elkaar te onderscheiden zijn. Zo hebben volkomen buitenstaanders die per toeval op websites van de apotheekteams terecht kwamen, gereageerd op daar gepubliceerde vacatures of vragen gesteld over hun geneesmiddelgebruik. Acteurs die als patiënt met een eigen casus of recept bij een apotheekteam binnenkwamen kregen soms tips of adviezen die ze van hun eigen huisarts of apotheker nog niet ontvangen hadden. En ook de gameleiding staat soms voor raadsels: zijn de kleurige tekeningen die een apotheekteam heeft opgehangen nu echt afkomstig van een door hen georganiseerde tekenwedstrijd voor kinderen!?
Wat vinden de studenten van GIMMICS?
Uiteraard wordt elke GIMMICS-ronde geëvalueerd. Daar komt keer op keer uit naar voren dat de studenten met heel veel plezier aan de game deelnemen ("Gaming is fun ..."). Dat is natuurlijk een mooi gegeven, maar nog mooier is het dat er sprake is van concrete leeropbrengsten. De studenten geven aan dat ze door de vele contacten met experts uit het zorgdomein en met patiënten beter in staat zijn probleemsituaties het hoofd te bieden. Ook geven ze aan dat de game hen leert om verbanden te leggen tussen allerlei kenniselementen en vaardigheden die hun in de afgelopen studiejaren separaat zijn aangereikt. Kortom: de studenten zijn beter voorbereid op hun komende stages en hun uiteindelijke beroepspraktijk.
GIMMICS: ook voor opleidingen Voortgezet Onderwijs en MBO
Door zijn open en flexibele opzet biedt de apotheekgame volop gelegenheid om nieuwe elementen en ideeën te introduceren. De meest recente ontwikkeling in de game is de samenwerking met andere onderwijsinstellingen. Inmiddels zijn één lokale school voor voortgezet onderwijs en drie regionale opleidingen tot apothekersassistent (niveau VMBO) bij de game betrokken.
Samenwerking met scholen voor Voortgezet Onderwijs (VO)
Het idee om samenwerking te zoeken met VO-scholen komt voort uit de behoefte van de faculteit de populariteit van bètastudies onder scholieren te vergroten. De gemiddelde scholier denkt bij de beroepspraktijk van bèta-geschoolden al snel aan monomane technici die in laboratoria of achterafkamertjes met ondoorgrondelijke hoogstandjes bezig zijn. Dit beeld behoeft bijstelling en de beroepspraktijk van een openbaar apotheker kan daarbij prima ten voorbeeld worden gesteld. De door ons benaderde school - het Kamerlingh Onnes College in Groningen - was zeer genegen tot samenwerking. Ons voorstel bleek namelijk prima te passen in de zgn. loopbaanorientatieactiviteiten (kortweg: LOB-activiteiten). Scholieren van de klassen 5 en 6 moeten namelijk jaarlijks een verplicht aantal uren besteden aan oriëntatie op mogelijke vervolgstudies of beroepskeuzes. Wil je je als scholier oriënteren op de farmaciestudie en het beroep van apotheker, dan kan dat natuurlijk prima in de context van de apotheekgame! Tijdens de gameronde van april 2005 heeft een eerste pilot plaatsgevonden. Gedurende vijf achtereenvolgende middagen hebben de apotheekteams een scholier in hun midden gehad. De apotheekteams waren daarbij verantwoordelijk voor het opstellen en uitvoeren van een kennismakingsprogramma; de scholier had de verplichting om aan het einde van elke middag bij de gameleiding verslag uit te brengen van zijn bezigheden en ervaringen. De uitkomsten van deze pilot zijn positief: de scholieren vinden het kijkje-in-de-keuken van de virtuele apotheek 'cool' en stellen het zeer op prijs dat ze informatie over de farmaciestudie bij echte farmaciestudenten kunnen inwinnen. De samenwerking met het Kamerlingh Onnes College is inmiddels structureel.
Samenwerking met scholen voor MBO
Het idee om de regionale opleidingen tot apothekersassistent te benaderen lag min of meer voor de hand. Een van de regels in de game bepaalt namelijk dat farmaciestudenten bij toerbeurt de rol van eerste en tweede apotheker en apothekersassistent moeten spelen. De rol van apothekersassistent is voor farmaciestudenten lastig in te vullen: ze zijn overgekwalificeerd als het om geneesmiddelkennis gaat, maar ondergekwalificeerd als het om kennis betreffende medische hulpmiddelen en zelfzorgmiddelen gaat. Waarom zou je niet proberen om echte apothekersassistenten-in-opleiding in de game te betrekken en hen in de apotheekteams mee te laten draaien? Beide studentgroepen kunnen zo elkaars competenties op waarde leren schatten. De door ons benaderde regionale opleidingen reageerden enthousiast op dit samenwerkingsvoorstel. Het bleek namelijk prima aan te sluiten bij recent door hen in gang gezette onderwijsvernieuwingen waarin activerende onderwijsvormen die nauw aansluiten bij de beroepspraktijk een belangrijke plaats innemen. In de gameronde van oktober 2005 heeft een eerste samenwerkingspilot plaatsgevonden. Enkele derdejaarsstudenten van het ROC Alfa College uit Hoogeveen hebben een aantal dagen als volwaardig teamlid meegedraaid in de game. Om de realiteitswaarde nog te verhogen werd hun 'dienstverband' gestart met een sollicitatiegesprek en afgerond met een functioneringsgesprek. De reacties van beide studentgroepen op de pilot was uitermate positief. Welk beter bewijs kan men hiervan krijgen dan dat beide studentgroepen aandrongen op een langer verblijf? Reden genoeg om met vertrouwen uit te zien naar de gameronde van februari 2006 waarin ook studenten van het ROC Noorderpoort te Groningen en het ROC Deltion College te Zwolle betrokken zullen zijn.
Nieuwe plannen rond GIMMICS
Door de inzet en creativiteit van de medewerkers van de werkgroep Beroepsgerichte Vakken is GIMMICS geworden tot wat het nu is: een solide onderwijsomgeving die aantoonbaar succesvol is en die alle direct betrokkenen intrinsiek motiveert en inspireert. De verdere ontwikkeling van GIMMICS gaat dan ook gewoon door en uiteraard spelen nieuwe ontwikkelingen in de praktijk van de openbare apotheken daarbij een rol. De agenda voor 2006 vermeldt de uitvoering van samenwerkingsprojecten met de Faculteit Medische Wetenschappen, de introductie van farmacotherapeutische behandelplannen (de allernieuwste ontwikkeling op het gebied van het verlenen van farmaceutische zorg aan individuele patiënten) en een uitbreiding van de facilitering van de gameleiding middels ICT.
